Επενδύσεις για αρχάριους: Πώς να ξεκινήσεις βήμα βήμα

Ο οδηγός αυτός απευθύνεται σε όποιον ζει στην Ελλάδα, έχει βάλει κάποια χρήματα στην άκρη ή του περισσεύει ένα μικρό ποσό κάθε μήνα και αναρωτιέται «πώς να ξεκινήσω επενδύσεις χωρίς να κάνω μεγάλο λάθος;». Εδώ δεν θα βρεις λίστες με «τις καλύτερες μετοχές» ούτε συστάσεις για συγκεκριμένα προϊόντα. Θα βρεις τα βήματα που χρειάζεται να κάνεις, με τη σειρά που έχει νόημα να τα κάνεις.

Τι σημαίνει «επένδυση»

Επένδυση σημαίνει να βάζεις χρήματα σε κάτι, για παράδειγμα σε μετοχές, ομόλογα ή μερίδια ενός κεφαλαίου, με την προσδοκία ότι μακροπρόθεσμα η αξία του θα αυξηθεί ή θα σου αποφέρει εισόδημα. Ταυτόχρονα αποδέχεσαι ότι στο μεταξύ η αξία του μπορεί να πέσει, ακόμη και κάτω από το ποσό που έβαλες. Η απόδοση είναι, με απλά λόγια, η «αμοιβή» σου για αυτό το ρίσκο, και δεν είναι ποτέ εγγυημένη.

Η επένδυση δεν είναι το ίδιο με τις συχνές, βραχυπρόθεσμες αγοραπωλησίες (trading) ούτε με το στοίχημα. Ο αγγλόφωνος οδηγός μας Is Investing Gambling? εξηγεί αναλυτικά τη διαφορά.

Αποταμίευση ή επένδυση;

Η αποταμίευση και η επένδυση δεν είναι αντίπαλοι· απλώς κάνουν διαφορετική δουλειά.

Περισσότερα θα βρεις στον αγγλόφωνο οδηγό μας Saving vs Investing.

Βήμα 1: Ταμείο έκτακτης ανάγκης και χρέη με υψηλό επιτόκιο

Πριν επενδύσεις, φρόντισε ώστε μια απρόβλεπτη ζημιά στο αυτοκίνητο ή ένας μήνας χωρίς εισόδημα να μη σε αναγκάσει να πουλήσεις τις επενδύσεις σου την πιο ακατάλληλη στιγμή. Γι' αυτό χρειάζεσαι ένα ταμείο έκτακτης ανάγκης: χρήματα στην άκρη, σε λογαριασμό από τον οποίο μπορείς να τα πάρεις αμέσως. Δεν υπάρχει ένα ποσό που να ταιριάζει σε όλους. Συχνά αναφέρεται ένα απόθεμα που καλύπτει μερικούς μήνες βασικών εξόδων, ανάλογα με το πόσο σταθερό είναι το εισόδημά σου και αν υπάρχουν άλλοι που εξαρτώνται οικονομικά από σένα.

Αν έχεις χρέη με υψηλό επιτόκιο, όπως υπόλοιπα πιστωτικών καρτών, συχνά είναι πιο λογικό να τα εξοφλήσεις πρώτα: γλιτώνεις ένα βέβαιο κόστος, αντί να ελπίζεις σε ένα αβέβαιο κέρδος. Περισσότερα στον αγγλόφωνο οδηγό μας για το ταμείο έκτακτης ανάγκης πριν από την επένδυση.

Βήμα 2: Στόχος, χρονικός ορίζοντας και κίνδυνος

Πριν αποφασίσεις πού θα βάλεις τα χρήματά σου, χρειάζεται να ξέρεις γιατί επενδύεις και για πόσο καιρό. Για αρχή, αρκούν τρεις ερωτήσεις:

1. Για ποιο σκοπό; Για τη σύνταξη, για ένα σπίτι στο μέλλον ή για να έχεις μεγαλύτερη οικονομική ελευθερία;
2. Σε πόσα χρόνια θα χρειαστείς τα χρήματα; Τα χρήματα που θα χρειαστείς μέσα σε 1–3 χρόνια καλό είναι, γενικά, να μην τα εκθέτεις σε μεγάλες διακυμάνσεις. Τα χρήματα που δεν θα χρειαστείς για 10 χρόνια ή περισσότερο έχουν περισσότερο χρόνο να συνέλθουν από μια πτώση, χωρίς όμως καμία εγγύηση.
3. Πώς θα αντιδρούσες σε μια πτώση 30%; Το πόσο ρίσκο αντέχεις πραγματικά (η «ανοχή σου στον κίνδυνο») φαίνεται όταν η αγορά πέφτει, όχι όταν συμπληρώνεις ένα ερωτηματολόγιο. Αν μια τέτοια πτώση θα σε έκανε να πουλήσεις τα πάντα, αυτό σου λέει κάτι πολύ χρήσιμο: ότι ίσως πρέπει να αναλάβεις μικρότερο ρίσκο.

Μπορείς να διαβάσεις περισσότερα στους αναλυτικούς αγγλόφωνους οδηγούς μας για τον καθορισμό οικονομικού στόχου και την ανοχή στον κίνδυνο.

Βήμα 3: Τα βασικά για μετοχές, ETF και ομόλογα

Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις κάθε επενδυτικό προϊόν. Για αρχή, αρκεί να καταλαβαίνεις τρεις βασικές κατηγορίες:

Πολλοί αρχάριοι ξεκινούν μαθαίνοντας για τα ETF που καλύπτουν μεγάλο μέρος της αγοράς, γιατί με μία μόνο αγορά απλώνουν τα χρήματά τους σε πολλές εταιρείες (αυτό λέγεται διασπορά). Για να τα γνωρίσεις καλύτερα, διάβασε τον οδηγό μας τι είναι τα ETF και πώς λειτουργούν· αν σε ενδιαφέρει η αμερικανική αγορά, συνέχισε με τον οδηγό για τον S&P 500 και την επένδυση μέσω ETF. Για τα ομόλογα, δες τον αγγλόφωνο οδηγό What Are Bonds.

Βήμα 4: Επιλογή παρόχου, εποπτεία και χρεώσεις

Για να αγοράσεις ETF ή μετοχές, χρειάζεσαι λογαριασμό σε μια εταιρεία που παρέχει επενδυτικές υπηρεσίες: μια τράπεζα, μια ελληνική ΑΕΠΕΥ (Ανώνυμη Εταιρεία Παροχής Επενδυτικών Υπηρεσιών) ή έναν broker με έδρα σε άλλη χώρα της ΕΕ. Σε αυτόν τον οδηγό τους λέμε, για συντομία, «παρόχους».

Εποπτεία: τι να ελέγξεις

• Άδεια λειτουργίας. Στην Ελλάδα, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς εποπτεύει τις εταιρείες επενδυτικών υπηρεσιών και δημοσιεύει ποιες έχουν άδεια. Ένας πάροχος με άδεια σε άλλη χώρα της ΕΕ μπορεί να εξυπηρετεί πελάτες στην Ελλάδα χάρη στο λεγόμενο ευρωπαϊκό «διαβατήριο». Σε αυτή την περίπτωση, έλεγξε την άδειά του στην εποπτική αρχή της χώρας του και στα μητρώα της ESMA, της Ευρωπαϊκής Αρχής Κινητών Αξιών και Αγορών.
• Προειδοποιήσεις. Η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς και άλλες εποπτικές αρχές δημοσιεύουν προειδοποιήσεις για μη αδειοδοτημένες εταιρείες. Αν κάποιος σου υπόσχεται «σίγουρες αποδόσεις», αυτό από μόνο του είναι σοβαρό καμπανάκι κινδύνου.
• Σύστημα αποζημίωσης επενδυτών. Είναι ένα δίχτυ ασφαλείας για την περίπτωση που ο ίδιος ο πάροχος αντιμετωπίσει σοβαρό πρόβλημα. Το πόση κάλυψη έχεις εξαρτάται από το πού έχεις τον λογαριασμό σου και από το σύστημα στο οποίο συμμετέχει αυτός ο πάροχος. Στην Ελλάδα:
  • Αν ο λογαριασμός σου είναι σε ΑΕΠΕΥ που είναι μέλος του, το Συνεγγυητικό Κεφάλαιο Εξασφάλισης Επενδυτικών Υπηρεσιών αποζημιώνει έως €30.000 ανά επενδυτή, για όλες μαζί τις απαιτήσεις του απέναντι στην ίδια εταιρεία.
  • Αν επενδύεις μέσω τράπεζας με άδεια στην Ελλάδα, το Σκέλος Κάλυψης Επενδύσεων του ΤΕΚΕ καλύπτει έως €30.000 ανά επενδυτή-πελάτη και ανά πιστωτικό ίδρυμα.
  • Αν ο πάροχος έχει έδρα σε άλλη χώρα της ΕΕ, ισχύει κατά κανόνα το σύστημα αποζημίωσης εκείνης της χώρας, με δικούς του όρους και όρια. Η ευρωπαϊκή οδηγία 97/9/ΕΚ ορίζει ελάχιστη κάλυψη €20.000. Στους όρους του παρόχου θα βρεις σε ποιο σύστημα συμμετέχει.
  Τα συστήματα αυτά ενεργοποιούνται μόνο όταν ο πάροχος δεν μπορεί να σου επιστρέψει τα χρήματα ή τους τίτλους που φυλάσσει για λογαριασμό σου, για παράδειγμα επειδή έγινε αφερέγγυος. Δεν σε προστατεύουν από ζημιές λόγω πτώσης της αγοράς ή επειδή μια επένδυση έχασε αξία.

Όταν ανοίγεις λογαριασμό, ο πάροχος μπορεί να σου ζητήσει να απαντήσεις σε ερωτήσεις για τις γνώσεις και την εμπειρία σου στις επενδύσεις. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία (οδηγία MiFID II) δεν προβλέπει τον ίδιο έλεγχο για κάθε υπηρεσία· το τι θα σε ρωτήσουν εξαρτάται από το τι ακριβώς σου προσφέρει ο πάροχος:

• Αξιολόγηση καταλληλότητας (suitability): γίνεται όταν λαμβάνεις επενδυτικές συμβουλές ή όταν ο πάροχος διαχειρίζεται ο ίδιος το χαρτοφυλάκιό σου. Εκτός από τις γνώσεις και την εμπειρία σου, εξετάζει και την οικονομική σου κατάσταση, μαζί με το πόσες ζημιές μπορείς να αντέξεις, καθώς και τους επενδυτικούς σου στόχους, μαζί με την ανοχή σου στον κίνδυνο.
• Αξιολόγηση συμβατότητας (appropriateness): αφορά άλλες υπηρεσίες, για παράδειγμα όταν ο πάροχος απλώς εκτελεί τις εντολές σου χωρίς να σου δίνει συμβουλές. Εδώ εξετάζεται μόνο αν έχεις τις γνώσεις και την εμπειρία για να καταλάβεις τους κινδύνους ενός προϊόντος. Αν κριθεί ότι δεν σου ταιριάζει, ο πάροχος οφείλει να σε προειδοποιήσει.
• Χωρίς αξιολόγηση («απλή εκτέλεση»): για ορισμένα μη σύνθετα προϊόντα, όπως οι εισηγμένες μετοχές ή τα περισσότερα UCITS ETF, όταν η συναλλαγή γίνεται με δική σου πρωτοβουλία, ο πάροχος μπορεί να μην κάνει καθόλου αξιολόγηση συμβατότητας. Πρέπει όμως να σε ενημερώσει ότι δεν ελέγχει αν το προϊόν σού ταιριάζει.

Όποια διαδικασία κι αν ισχύει στη δική σου περίπτωση, απάντησε με ειλικρίνεια: οι ερωτήσεις υπάρχουν για να σε προστατεύουν.

Χρεώσεις: τι να κοιτάξεις στον τιμοκατάλογο

• Προμήθεια ανά αγορά και πώληση (σταθερή ή ποσοστιαία)
• Χρεώσεις για προγράμματα τακτικών αγορών (savings plans), αν υπάρχουν
• Κόστος μετατροπής νομίσματος (π.χ. από ευρώ σε δολάρια)
• Χρεώσεις για τη φύλαξη των τίτλων (θεματοφυλακή), για αδράνεια του λογαριασμού ή για ανάληψη χρημάτων
• Το ετήσιο κόστος (TER) του ίδιου του ETF, που είναι ξεχωριστό από τις χρεώσεις του broker

Η ανεξάρτητη σύγκριση brokers του SteadFolio (στα αγγλικά) συγκεντρώνει τις χρεώσεις γνωστών παρόχων, χωρίς να προτείνει κάποιον συγκεκριμένο. Επειδή οι χρεώσεις αλλάζουν, επιβεβαίωνέ τες πάντα στον επίσημο τιμοκατάλογο του παρόχου.

Βήμα 5: Τι μπορεί να σημαίνουν €50 ή €100 τον μήνα

Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα είναι αν «αξίζει τον κόπο» να επενδύεις μικρά ποσά. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει τι θα μπορούσαν να γίνουν €50 ή €100 τον μήνα χάρη στον ανατοκισμό, δηλαδή όταν και τα κέρδη αρχίζουν με τη σειρά τους να αποδίδουν. Οι αποδόσεις είναι υποθετικές και σταθερές· ο πίνακας δεν αποτελεί πρόβλεψη ούτε υπόσχεση.

Υποθετικοί υπολογισμοί. Παραδοχές:

• Απόδοση: σταθερή υποθετική μέση ετήσια απόδοση, με μηνιαίο ανατοκισμό (ετήσιο ποσοστό ÷ 12). Δεν βασίζεται σε ιστορικά στοιχεία και δεν αποτελεί πρόβλεψη· οι πραγματικές αποδόσεις αλλάζουν κάθε χρόνο και μπορεί να είναι αρνητικές.
• Καταθέσεις: ίδιο ποσό στο τέλος κάθε μήνα.
• Κόστη: δεν αφαιρούνται. Το ετήσιο κόστος του κεφαλαίου (TER), οι προμήθειες και το κόστος συναλλάγματος θα μείωναν το αποτέλεσμα.
• Πληθωρισμός: δεν λαμβάνεται υπόψη. Τα ποσά είναι ονομαστικά· η πραγματική αγοραστική τους αξία στο μέλλον θα είναι μικρότερη.
• Φόροι: δεν αφαιρούνται.

Τι μας λένε οι αριθμοί; Πρώτον, ο χρόνος μετράει περισσότερο απ' όσο νομίζουμε: σε ορίζοντα 30 ετών, στα σενάρια του 5% και του 7%, το μεγαλύτερο μέρος της υποθετικής αξίας προέρχεται από τον ανατοκισμό και όχι από τα χρήματα που κατέθεσες. Δεύτερον, όταν επενδύεις μικρά ποσά, η συνέπεια μετράει περισσότερο από το να πετύχεις την «τέλεια» στιγμή. Τρίτον, τα μικρά ποσά δεν είναι «άχρηστα», όμως οι σταθερές προμήθειες τα επιβαρύνουν δυσανάλογα: μια προμήθεια €1 σε αγορά €50 σού κοστίζει αμέσως 2%. Η επένδυση ενός σταθερού ποσού σε τακτά διαστήματα λέγεται dollar-cost averaging (DCA)· περισσότερα θα βρεις στους αγγλόφωνους οδηγούς μας για το dollar-cost averaging και για την επένδυση €50 τον μήνα.

Συνηθισμένα λάθη των αρχάριων

1. Επενδύουν χρήματα που θα χρειαστούν σύντομα και μετά αναγκάζονται να πουλήσουν μέσα σε μια πτώση.
2. Κυνηγούν ό,τι ανέβηκε πρόσφατα (μια μετοχή, μια «μόδα» της αγοράς, ένα κρυπτονόμισμα) επειδή «όλοι μιλούν γι' αυτό».
3. Πουλούν πανικόβλητοι σε μια πτώση, ενώ οι πτώσεις είναι φυσιολογικό κομμάτι της αγοράς.
4. Αγνοούν τα κόστη: προμήθειες, μετατροπή νομίσματος, TER και το κόστος των συχνών συναλλαγών.
5. Αγοράζουν προϊόντα που δεν καταλαβαίνουν, όπως ETF με μόχλευση, CFD (σύνθετα παράγωγα που πολλαπλασιάζουν κέρδη και ζημιές) ή «επενδυτικές ευκαιρίες» από τα social media.
6. Εμπιστεύονται μη αδειοδοτημένους «συμβούλους» που υπόσχονται εγγυημένες αποδόσεις.
7. Κοιτάζουν το χαρτοφυλάκιό τους κάθε μέρα και αποφασίζουν με βάση το συναίσθημα.
8. Περιμένουν την «τέλεια στιγμή» και δεν ξεκινούν ποτέ.

Περισσότερα στον αγγλόφωνο οδηγό μας για τα λάθη των αρχάριων επενδυτών.

Βήμα 6: Εξασκήσου πριν βάλεις πραγματικά χρήματα

Ένας τρόπος να δεις πώς θα αντιδρούσες σε μια πτώση, χωρίς να χάσεις χρήματα, είναι να τη ζήσεις πρώτα σε προσομοίωση. Πριν από την πρώτη σου πραγματική αγορά, μπορείς:

• να κάνεις εικονικές αγορές και πωλήσεις (paper trading), με τιμές της αγοράς αλλά με εικονικά χρήματα,
• να δεις σε προσομοιωτή τακτικής επένδυσης πώς θα εξελισσόταν ένα σταθερό μηνιαίο ποσό με διαφορετικές υποθετικές αποδόσεις, ακόμη και αρνητικές,
• να ακολουθήσεις οργανωμένα μαθήματα, ώστε να ξέρεις τι σημαίνουν οι βασικοί όροι πριν τους συναντήσεις στην πράξη.

Λίστα ελέγχου πριν από την πρώτη σου επένδυση

• Έχω ένα απόθεμα για έκτακτες ανάγκες που δεν θα επενδύσω.
• Δεν έχω χρέη με υψηλό επιτόκιο που θα έπρεπε να εξοφλήσω πρώτα.
• Ξέρω για ποιο σκοπό επενδύω και σε πόσα χρόνια θα χρειαστώ τα χρήματα.
• Μπορώ να εξηγήσω με απλά λόγια τι αγοράζω και σε τι επενδύει.
• Έχω ελέγξει ότι ο πάροχος έχει άδεια από εποπτική αρχή της ΕΕ.
• Ξέρω όλες τις χρεώσεις: προμήθεια, μετατροπή νομίσματος, TER.
• Έχω διαβάσει το Έγγραφο Βασικών Πληροφοριών (KID) του προϊόντος.
• Έχω αποφασίσει από πριν τι θα κάνω αν η αξία πέσει 20–30%.
• Μπορώ να συνεχίσω να επενδύω το μηνιαίο ποσό, ακόμη κι αν κάποιος μήνας πάει στραβά.

Συχνές ερωτήσεις

Διάβασε επίσης